و رفتن به بدر باز بدارد . بنا بر اين منظور از « اتباع شيطان » تصديق خبرهايى است كه نعيم در بين مردم اشاعه مىداده و پيروى از او در تخلف از رفتن به بدر است . با اين بيان روشن مىشود كه استثناى « الا قليلا » معنايى رو به راه دارد و هيچ احتياجى به تكلف و توجيه ندارد ، چون نعيم نامبرده ، به مردم خبر مىداده كه ابو سفيان لشگر جمع مىكند و لشگريان خود را مجهز مىسازد ، پس زنهار ! بترسيد و خود را به دست خود در معرض كشتار همگانى قرار ندهيد و اين خبرها كه او مىداده ، در دل مردم اثر مىگذاشته و از بيرون رفتن به سوى جنگ تعلل مىورزيدند و به ميعادگاه بدر نمىرفتند و كسى از اين توطئه سالم نماند مگر رسول خدا ( ص ) و بعضى از خواص آن جناب و منظور از جمله « الا قليلا » همين عده اندك است ، پس حاصل مضمون آيه اين شد : كه بيشتر مسلمانان به جز عده اى قليل در اثر شايعات متزلزل شدند و سپس به آن عده قليل ملحق شدند و راه بدر را پيش گرفتند . و اين معنايى كه ما از استثناى « الا قليلا » استظهار كرديم علاوه بر اينكه معنايى رو به راه و بدون تكلف است ، قرائنى هم كه قبلا ذكر كرديم مؤيد اين معنا است . ليكن مفسرين در باره اين استثناء ، مسلكهايى مختلف پيش گرفته‌اند كه هيچ يك از آنها خالى از فساد و اشكال و يا حد اقل خالى از تكلف نيست ، مثلا يكى گفته : مراد از فضل و رحمت همان تكليف مسلمانان به وجوب اطاعت خدا و اطاعت رسول خدا ( ص ) و اولى الامرشان است و مراد از مستثنا كه عده قليلى از ميان آنان استثناء شده ، مؤمنين سالم الفطرة و داراى دلهاى پاك است و معناى آيه اين است كه اگر اين اطاعت كه خدا شما را به سوى آن هدايت فرموده نبود و بر شما واجب نمىشد كه امور را به رسول خدا ( ص ) و به اولى الامر ارجاع دهيد ، قطعا همه شما با وقوعتان در ضلالت ، پيرو شيطان مىشديد ، به جز اندكى از شما كه داراى فطرتى سليم باشند كه از حق و صلاح منحرف نمىشدند ، وجه فساد اين است كه حكم فضل و رحمت خداى تعالى را بدون هيچ دليلى مختص به موردى خاص يعنى مساله وجوب اطاعت و مراجعه به اولى الامر كرده و اين از بيان قرآنى بعيد است كه منظورش از فضل و رحمت مصداقى خاص باشد ، ولى دليل بر اين منظور خود نياورده ، علاوه بر اينكه آيه شريفه ظهور در اين دارد كه مىخواهد به امرى كه در سابق رخ داده و كارى كه خداى تعالى در سابق انجام داده منت بگذارد . ديگرى گفته : آيه شريفه همان ظاهرش منظور است ، مىخواهد بفرمايد : مؤمنين غير